1.مقدمه
اهمیت پژوهش حاضر در آن است که به بررسی نظام‌مند نقش پیشاور در حفظ زبان فارسی می‌پردازد و چهره‌های کمترشناخته‌ای را معرفی می‌کند که در این مسیر تأثیرگذار بوده‌اند. اگرچه مطالعات پراکنده‌ای درباره برخی از این شخصیت‌ها انجام شده، اما پژوهشی جامع که به تحلیل نقش جمعی آنان در حفظ زبان فارسی بپردازد، بسیار اندک است.

با این حال، مقاله‌ای که این شخصیت‌ها را به‌صورت منسجم در چارچوب «نقش پیشاور در حفظ زبان فارسی» تحلیل کند، تاکنون تدوین نشده است؛ خلأیی که این پژوهش در پی پر کردن آن است.

پرسش اصلی این پژوهش آن است که پیشاور چگونه توانسته است در طول سده‌های متمادی، نقش خود را به عنوان حافظ زبان فارسی در منطقه حفظ کند؟ همچنین، چه عواملی در تداوم این نقش تأثیرگذار بوده و چهره‌های شاخص این عرصه چه راهبردهایی را برای نیل به این هدف به کار بسته‌اند؟

روش تحقیق در این مطالعه، تاریخی-تحلیلی است و بر اساس اسناد و متون معتبر و نیز منابع دست اول انجام شده است. محدوده زمانی پژوهش از سده‌های میانه تا عصر معاصر را در بر می‌گیرد و بر چهره‌های شاخص این دوره متمرکز است.

ساختار مقاله حاضر در پنج فصل تنظیم شده است: فصل اول به زمینه‌های تاریخی و جغرافیایی نفوذ فارسی در پیشاور می‌پردازد. فصل دوم نهادهای حافظ زبان فارسی را بررسی می‌کند. فصل سوم به معرفی و تحلیل چهره‌های اثرگذار اختصاص دارد. فصل چهارم درون‌مایه‌های مشترک در آثار این شخصیت‌ها را تحلیل می‌کند و فصل پنجم به نتیجه‌گیری و ارائه پیشنهادها می‌پردازد.

2.پیشینه تحقیق: پیشاور در گذرگاه تاریخ پیشاور به‌عنوان دروازه خراسان بزرگ

پیشاور مرکز استان خیبر پختونخوا در پاکستان امروزی، دارای موقعیت استراتژیک و منحصر به فردی است. این شهر در مسیر جاده ابریشم قرار داشته و همواره نقطه تلاقی تمدن‌های بزرگ شرق و غرب بوده است. قرارگیری پیشاور در دامنه رشته‌کوه هندوکش و نزدیکی به گذرگاه خیبر، به آن اهمیتی دوچندان بخشیده است.

در دوره باستان، پیشاور بخشی از امپراتوری هخامنشی بود و پس از آن تحت حکومت اشکانیان و ساسانیان قرار گرفت. در این دوره‌ها، زبان فارسی به تدریج در این منطقه نفوذ کرد. با ظهور اسلام و فتح این مناطق توسط مسلمانان، زبان فارسی به عنوان زبان دیپلماسی، فرهنگ و ادب در دربارهای محلی تثبیت شد.

2-1. دوره شکوفایی زبان فارسی در پیشاور

بخش قابل توجهی از جامعه پیشاور دارای پیوندهای تاریخی با سادات خراسان و علمای شیعه مهاجر است. خاندان‌هایی مانند قزلباش ها، سادات پیشاور، سادات پاراچنار، و گروه‌هایی از اهل تصوف، خود را وارثان سنت‌های علمی خراسان می‌دانند. اوج شکوفایی زبان فارسی در پیشاور به دوره صفویه و سپس حکومت گورکانیان بازمی‌گردد. در این دوره، پیشاور به مرکزی برای فعالیت‌های فرهنگی و ادبی تبدیل شد. بسیاری از شاعران و عارفان ایرانی که به دلایل سیاسی یا مذهبی از ایران مهاجرت می‌کردند، در پیشاور اقامت می‌گزیدند و به فعالیت‌های فرهنگی می‌پرداختند.

در دوره گورکانیان، فارسی زبان درباری و اداری بود و این موقعیت به تثبیت هرچه بیشتر آن در پیشاور کمک کرد. در این دوره خوشحال خان ختک؛ ملفب به پدر زبان و ادبیات پشتو، در شعر و ادبیات فارسی نیز درخشید او همچون فردوسی با زبان شعر حماسی به دفاع از هویت، آزادی و شرافت قوم خود برخاست و در کنار این روح حماسی، عشق ژرف او به اهل‌بیت(ع) نیز بخش مهمی از هویت فکری‌اش را می‌سازد؛ چنان‌که در بسیاری از سروده‌هایش از محبت و ارادت به خاندان پیامبر یاد کرده است. به دلیل رهبری مبارزه و دفاع علیه اشغالگران مغول او را می‌توان همزمان پهلوان شمشیر و قلم دانست. بعد از وی مکتب‌های ادبی و عرفانی متعددی در این شهر شکل گرفت که به آموزش و گسترش زبان فارسی می‌پرداختند.

2-2. دوره استعمار و تحولات زبانی

با شروع دوره استعمار بریتانیا و الحاق پیشاور به هند بریتانیا در ۱۸۳۵- ۱۸۴۹م، موقعیت زبان فارسی به تدریج تضعیف شد. انگلیسی به تدریج جایگزین فارسی به عنوان زبان اداری شد و زبان اردو نیز به عنوان زبان آموزشی در مدارس معرفی گردید. با این حال، عالمان محلی و خطیبانی که به فارسی خطبه و شعر می‌خواندند، اهمیت ویژه یافت. مقاومت فرهنگی در برابر این تغییرات باعث شد که فارسی به حیات فرهنگی خود در محافل ادبی، دینی و عرفانی ادامه دهد.

3.  نهادهای حافظ زبان فارسی

3-1. انجمن بزم سخن

انجمن بزم سخن که در سال ۱۲۸۲ شمسی (۱۹۰۳ میلادی) تأسیس شد، یکی از مؤثرترین نهادهای حفظ زبان فارسی در منطقه بود. این انجمن به همت سائین احمدعلی، سید جگر کاظمی و غلام حیدر مسگر بنیان نهاده شد و هدف اصلی آن حفظ و ترویج فارسی و آشنایی مردم با سخنوران نامدار معاصر این زبان بود.

در این انجمن، شاعران به فارسی و اردو شعر می‌سرودند و اشعار آنان مورد نقد و بررسی استادان قرار می‌گرفت. این فعالیت‌ها باعث ایجاد اشتیاق در شاعران پارسی‌گوی پیشاور شده بود و عده زیادی از شعرای فارسی‌گو مانند سید ضیاء جعفری، سید محمد برق، ملک ناصر علی خان ناصر، میرزا رضا همدانی و دیگران در این انجمن حضور پیدا می‌کردند.

بزم سخن نه تنها به عنوان یک محفل ادبی، بلکه به عنوان نهادی فرهنگی عمل می‌کرد که پیوندهای فرهنگی بین ایران و منطقه را تقویت می‌نمود. این انجمن با برگزاری جلسات هفتگی و شب‌های شعر، فضایی پویا برای تبادل افکار و اشعار فارسی فراهم می‌آورد.

3-2. خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در پیشاور

خانه فرهنگ جمهوری اسلامی ایران در پیشاور (تاسیس 1347 شمسی) از دیگر نهادهای مؤثر در حفظ و گسترش زبان فارسی بوده است. این نهاد با برگزاری کلاس‌های آموزش زبان فارسی، نمایشگاه‌های کتاب، همایش‌های ادبی و انتشار آثار فارسی، سهم بسزایی در تداوم حیات زبان فارسی در منطقه داشته است.

فعالیت‌های خانه فرهنگ شامل موارد زیر بوده است:

1. برگزاری دوره‌های آموزشی زبان فارسی در سطوح مختلف
2. تأسیس کتابخانه تخصصی ادبیات فارسی
3. انتشار کتب و نشریات فارسی
4. برگزاری مراسم بزرگداشت برای شخصیت‌های ادبی فارسی‌زبان
5. حمایت از پژوهش‌های مربوط به زبان و ادبیات فارسی

3-3.  مدارس و مراکز آموزشی

مدارس سنتی (مکتب‌خانه‌ها) در پیشاور نیز در حفظ زبان فارسی نقش مهمی ایفا کرده‌اند. در این مدارس، کتاب‌های کلاسیک فارسی مانند گلستان سعدی، بوستان سعدی، دیوان حافظ و مثنوی مولوی تدریس می‌شد. اگرچه با گسترش سیستم آموزشی مدرن، نقش این مکتب‌خانه‌ها کمرنگ شد، اما برخی از آنان تا دوره‌های متأخر به فعالیت خود ادامه دادند. در دوره معاصر، در برخی مدارس علمیه در پیشاور چه مدارس اهل سنت و تشیع درس زبان فارسی نیز برگزار می شود. در حوزه آموزش عالی دانشگاه پیشاور با ایجاد گروه زبان و ادبیات فارسی،  سالیان زیادی است که گام مهمی در نهادینه کردن آموزش زبان فارسی برداشته است. این گروه با جذب دانشجویان و تربیت استادان متخصص، به تداوم آموزش آکادمیک زبان فارسی کمک شایانی کرده است. همچنین مقطع کارشناسی زبان اردو نیز دارای 1 واحد آشنایی با زبان و ادبیات فارسی برای دانش جویان این رشته است.

4. چهره‌های اثرگذار

4-1. شاعران و ادیبان

4-1-1. سید جگرلعل شاه کاظمی

سید لعل شاه کاظمی، متخلص به جگر، از نامدارترین شاعران فارسی‌گوی پیشاور به شمار می‌رود. جگر کاظمی پس از فراغت از تحصیلات اولیه و کسب تجربه‌های بسیار از سیر و سفر در اقلیم‌های گوناگونِ شبه‌قاره هند و پاکستان، در سال ۱۸۹۷ میلادی برای مدتی به زادگاه خویش، پیشاور، بازگشت. او سپس برای تکمیل دانش خود در ادبیات فارسی و عربی رهسپار کشمیر شد و در آن دیار دوره‌های نهایی تحصیل را به پایان رسانید و سرانجام در سال ۱۹۰۰ میلادی برای همیشه به موطن خود بازگشت.

وی نخست مدتی به فعالیت‌های بازرگانی مشغول بود، اما دیری نپایید که به تدریس روی آورد. همچنان که در طبع او بود، حضور در مجالس مشاعره را از سر گرفت و با شور و مهارت خود به این محافل رونق و اعتباری تازه بخشید. در سال ۱۹۰۲ میلادی نیز در انجمن بزم سخن، نقشی بس سازنده و مؤثر در اعتلای شعر و ادب فارسی و اردو در پیشاور ایفا کرد.

جگر کاظمی شاعری توانا، چیره‌دست و خوش‌بیان بود و در انواع مختلف شعر طبع‌آزمایی کرده و در تمامی آن‌ها کامیاب بیرون آمده بود. سخنوران پیشاور، به پاسِ استواری گفتار و شیوایی بیانش، او را «خاقانیِ سرحد» لقب داده بودند. وی در بیست‌وپنجم مارس ۱۹۷۰ میلادی در نود و پنج سالگی چشم از جهان فروبست و به سرای جاودانگی شتافت. چنان‌که خود سروده است:

به هشتاد و نود چون در رسیدی / بسا سختی که از گیتی کشیدی

جگرلعل شاه در قصاید، قافیه ها و ردیف‌های دشوار را برمی‌گزید و در سبک عراقی و خاقانی طبع می‌آزمود. در قطعه‌پردازی و ماده‌تاریخ نیز مهارتی چشمگیر داشت و در مدیحه‌سرایی از شیوه پیشینیان پیروی می‌کرد.

نمونه‌ای از سخن او چنین است:

بر سر من آتش است و در تهِ پا آتش است / چون سمندر راحتِ جانم سراپا آتش است

هر کجا با سوز دل رفتیم آنجا آتش است / از نوایم همچو موسیقار پیدا آتش است

خار گل، گلخن گلستان، سروِ دار ای گلبدان / بی‌تو سیر باغ بر چشمِ تماشا آتش است

ما خرابِ نرگسِ مخمورِ ساقی گشته‌ایم / بهر ما کوثر برای شیخ صهبا آتش است

نیک می‌دانی که با قارون چه کرد این مال و زر / آبرویت آنچه امروز است فردا آتش است

تهمتی بر هستی پاکان منه از روی آز / بگذر از دامان یوسف، ای زلیخا، آتش است.

4-1-2. سائین احمدعلی ایرانی

سائین احمدعلی ایرانی (۱۸۴۲-۱۹۳۷) از برجسته‌ترین چهره‌های ادبی پیشاور در دوره معاصر است. او که به «غالب هندکو» ملقب بود، با وجود نداشتن تحصیلات رسمی، به عمق ادبیات فارسی دست یافت. احمدعلی در محافل ادبی پیشاور و راولپندی حضور فعال داشت و از مؤسسان انجمن بزم سخن بود.

وی در قالب‌های مختلفی شعر سرود، اما بیشترین شهرت او به خاطر سی‌حرفی‌ها بود. در اشعار او تأثیر شاعرانی چون حافظ، بیدل، نظیری و غالب به وضوح دیده می‌شود. علامه اقبال پس از شنیدن برخی از ترکیب‌بندی‌های فارسی او، احمدعلی را «غالب هندکو» خواند.

4-1-3. سید احمد ادیب پیشاوری

ادیب پیشاوری(۱۸۴۴-۱۹۳۰) از سخن‌سرایان و ادیبان قرن چهاردهم قمری و از شاگردان ملاهادی سبزواری بود. او اگرچه در دوره مشروطه می‌زیست، سروده‌هایش از نظر زبان، ساختار، وزن و درون‌مایه شعری با سبک رایج متفاوت بود. زبان شعری ادیب به خلاف زبان شعر مشروطه که از سادگی و روانی برخوردار بود، پیچیده و دشوار است.

ادیب در کابل به محضر آخوند محمد، مشهور به آلِ‌ناصر، راه یافت و دو سال تمام در سلک شاگردان او درآمد. پس از آن، روی به باغ فیروزی نهاد که آرامگاه نامورانی چون حکیم سنایی و سلطان محمود غزنوی است. در آن مقام، از فیوضات ملا سعدالدین بهره‌ها برگرفت و در علوم گوناگون و فنون مختلف تبحری وافر حاصل کرد و مدتی چند در خدمت او بسر برد. سپس رهسپار هرات شد و یک سال و دو ماه در آن شهر اقامت گزید، و از آنجا به تربت جام رفت و زمانی در آنجا مکث کرد. پس از طی این مراحل، آهنگ مشهد نمود و در آنجا به خدمت میرزا عبدالرحمان ـ که از مشاهیر حکمت و ریاضیات بود ـ درآمد و نزد او درس آموخت. همچنین در مجالس شیخ‌الاسلام آخوند ملا غلام‌حسین، مباحث فلسفی و علوم عقلی را فراگرفت.

در سال ۱۲۸۷ هجری قمری به سبزوار رسید و در محضر استادالحکما حاجی ملا هادی سبزواری، حکمت الهی را بیاموخت و از دولتِ مجالست با حکیمان آن دیار بهره‌های فراوان برد. وی در سبزوار از درس آخوند ملا اسماعیل نیز مستفیض گردید. چون در سال ۱۲۹۰ هجری قمری استاد بزرگوارش، حاجی ملا هادی سبزواری، بدرود حیات گفت، ادیب بار دیگر راه مشهد پیش گرفت و در صحن کهنه، محل مدرسه میرزا جعفر، اقامت گزید.

چون ادیب از سبزوار به مشهد بازآمد، آوازه «ادیب هندی» در آن شهر برخاست و بساط فضل و دانش بگسترانید، چندان‌که ارباب معرفت و بزرگان عصر از مصاحبتش بهره‌ها می‌بردند و به مجالست او رغبت بسیار داشتند. در سال ۱۳۰۰ هجری قمری، پس از دیدار با وزیر خارجه وقت ایران، به دعوت وی رهسپار تهران شد و در دربار ناصرالدین‌شاه قاجار بار یافت، و به خواهش شاه تا پایان عمر در تهران ماندگار شد.

ادیب، بامداد دوشنبه بیستم ماه صفر سال ۱۳۴۹ هجری قمری، در حدود نودسالگی رخت از جهان بربست و به سرای باقی شتافت و پیکرش را در جوار حضرت شاه عبدالعظیم، در امامزاده عبدالله، به خاک سپردند.

ادیب پیشاوری از نوادر روزگار و نوابغ عصر بود. در علم صرف و نحو، بیان و کلام، قافیه، نجوم و هندسه یگانه دوران به شمار می‌رفت و در فلسفه و منطق و تاریخ و تفسیر نیز مهارتی تمام داشت. گذشته از موهبت‌های فطری و استعداد آسمانی، حافظه‌ای نیرومند و اعجاب‌انگیز داشت و بزرگان بسیاری، همچون علامه قزوینی و علامه بدیع‌الزمان فروزانفر، از محضر وی بهره‌ها برده‌اند.

آثار برجسته او شامل «قیصرنامه» با حدود ۱۴هزار بیت در قالب مثنوی و بحر متقارب، و «دیوان» اشعارش مشتمل بر ۴۲۰۰ بیت قصیده، غزل و قطعه فارسی و ۳۷۰ بیت سروده‌های عربی است. او همچنین به تصحیح تاریخ بیهقی و حواشی و تعلیقات بر آن پرداخت.

4-1-4. میرزا رضا همدانی

میرزا رضا همدانی(۱۹۱۰-۱۹۹۹) فارسی‌پژوه و شاعر فارسی‌گوی پاکستانی بود که از کودکی به آموزش‌های دینی پرداخت و شش جزء از قرآن را حفظ کرد. او شاعری چندزبانه بود که نه تنها در اردو بلکه در فارسی، هندکو و پشتو نیز طبع‌آزمایی می‌کرد.

همدانی علاوه بر شعر، در زمینه‌های نویسندگی و تحقیق نیز آثار گوناگونی بر جای گذاشت و کتاب‌های متعددی در حوزه‌های ادبی، تاریخی، دینی و سوانحی نوشت. ترجمه او از گلستان سعدی با عنوان «و سعدی چنین گفت» از شاهکارهای ترجمه فارسی به اردو محسوب می‌شود.

4-1-5. سید ضیاء جعفری

سید ضیاء جعفری(۱۹۰۵-۱۹۷۰) از شعرای نام‌آور پارسی‌گوی شهر پیشاور بود که به «خیام پیشاور» معروف شد. تخلص وی «ضیا» بود و از نوادگان حضرت امام جعفر صادق(ع) به شمار می‌رفت. جعفری سبک رباعیات خیام را در پیشاور رواج داد و حفیظ جالندری شاعر سرود ملی پاکستان به همین مناسبت به او لقب «خیام هند» اعطا کرد.

اشعار فارسی او آکنده از مضامین عرفانی و اخلاقی بود و در مناقب اهل بیت سروده‌های ارزشمندی از خود به جای گذاشت.

4-2. عارفان و شخصیت‌های مذهبی

4-2-1. سید حسن ولی: عارف و شاعر پارسی‌سرای پاراچنار

سید حسن ولی (۱۵۵۱–۱۵۹۲م) از عرفای برجسته شیعه در منطقه شلوزان پاراچنار، ایالت خیبر پختونخوا پاکستان، در قرن نهم هجری (۱۵۵۱-۱۵۹۲ میلادی) می‌زیسته است. وی بیست و هشتمین فرزند از نسل پیامبر اسلام(ص) است که نسبش از طریق حسین الاصغر بن امام زین‌العابدین(ع) به امام حسین(ع) می‌رسد.

سید حسن ولی در علوم متنوعی از جمله شریعت، طریقت، معرفت، حقیقت، نجوم و علوم غریبه تبحر داشت. آثار او نشان از احاطه عمیق بر معارف اسلامی و عرفانی دارد. وی به طور خاص مورد عنایت حضرت علی بن موسی الرضا(ع) قرار گرفته و از مشایخ بزرگی چون سید شاه نسیم بهره برده بود.

دیوان اشعار سید حسن ولی شامل بیش از ۱۰٬۰۰۰ بیت شعر فارسی است که اخیراً نسخه‌ای از آن از سرداب مقبره‌اش کشف شده است. از میان ۴۸ اثر ثبت‌شده از وی می‌توان به این موارد اشاره کرد:

1. دیوان مداحی شعر
2. بحر کیمیا (شعر)
3. حقائق عارفان (نثر)
4. مثنوی و مرثیه
5. فقرنامه

اشعار سید حسن ولی آمیزه‌ای از مضامین عرفانی عمیق و بیان ساده است. وی در قالب‌های متنوعی از جمله غزل، مثنوی، دوبیتی، مخمس و مسدس طبع‌آزمایی کرده است. مهم‌ترین درون‌مایه‌های شعری او عبارتند از:

1. توحید و مراتب آن
2. نبوّت و ولایت
3. شریعت، طریقت، معرفت و حقیقت
4. معرفت نفس و مراتب وجود انسان
5. عشق و عرفان عملی

سید حسن ولی به خراسان سفر کرده و در مشهد مقدس مجاور شد. جایگاه عبادت او در حرم امام رضا(ع) به «بست سید حسن» معروف شده است. وی در اشعارش به این سفر و ارادت ویژه به امام هشتم اشاره کرده است:

"بر در موسی الرضا سید حسن افتاده است

خاک درگاهش مرا چون منصب اعلا بود"

بر اساس روایات محلی، سید حسن ولی در علیشاری شلوزان به محضر امام رضا(ع) مشرف شده و اسرار و کراماتی نصیبش گردیده است. هم‌اکنون زیارتگاهی در محل این مکاشفه برپاست و مردم برای زیارت و دعا به آنجا می‌روند.

سید حسن ولی در تبیین مراتب سلوک عرفانی و شناخت نفس انسانی نوآوری‌های قابل توجهی دارد. از منظر وی، شناخت نفس کلید ورود به مقامات بلند عرفانی است. آثار او گنجینه‌ای ارزشمند برای پژوهش در عرفان نظری و عملی به شمار می‌رود.

4-2-2. سید میر انور شاه

سید میر انور شاه (حدود ۱۷۰۱-۱۷۹۹)از عارفان برجسته و شخصیت‌های روحانی و معنوی در قرن هفدهم میلادی بود. او در روستای «کلایه» واقع در اورکزی به دنیا آمد و نسبش به امام حسین(ع) می‌رسید. به سبب دلدادگی عمیق نسبت به قرآن کریم، به لقب اویس‌القرآن  معروف شد.

شعر او بازتابی از روحیات قلندری و نگاه عرفانی اوست؛ شعری که از عشق، رنج، دردهای اجتماعی و آرمان‌های انسانی سخن می‌گوید. در دیوان او با نام «صحیفه انوریه» آمیزه‌ای از زبان پشتو با واژگان و ترکیبات فارسی به کار رفته است.

4-2-3. سید محمد اسحاق الموسوی

سید محمد اسحاق الموسوی (۱۷۸۵-۱۹۰۵) از بزرگان عرفان شیعی و مراجع تقلید سادات پیشاور و عالمی برجسته بود که شخصیتش چراغ راه مؤمنان پیشاور محسوب می‌شد. او در اصفهان ایران تحصیل کرد و دروس قرآن، حدیث، اصول، منطق، برهان و عرفان را فرا گرفت. وی بخشی از عمر مبارکش را در کشمیر گذراند.

ایشان بنیان‌گذار عزاداری در پیشاور بودند و تمام عمر خود را در یاد خدا و خدمت به خلق گذراندند. مزار او در مرکز پیشاوربه "پیر یک به یک" یا "پیر دست به دست" معروف است و محل تجربه شده گرفتن حاجات است. رساله فقهی ایشان که به زبان فارسی است، همچنان موجود است و نسخ خطی فراوانی نیز در نزد خاندان ایشان محفوظ مانده است.

4-2-4. بایزید انصاری: عارف صاحب مکتب و نویسنده پرآثار

بایزید انصاری (۹۳۱–۹۸۵ق/۱۵۲۵–۱۵۷۸م) از شخصیت‌های برجسته عرفانی و مذهبی و بنیان گذار جنبش اصلاحی اجتماعی سیاسی روشناییه در ایالت خیبر پختونخوا به شمار می‌رود. وی با تألیف آثار متعدد به زبان فارسی، نقش مهمی در غنای ادبیات عرفانی منطقه ایفا کرده است. مشهورترین آثار او «خیرالبیان» و «مقصود المومنین» هستند که به باور پیروانش، کتاب خیرالبیان از طریق الهام به وی رسیده و از تقدس خاصی در میان مریدانش برخوردار بوده است.

روش تألیف بایزید انصاری از نظم و ساختار مشخصی پیروی می‌کرد. او در نگارش آثار خود از نثر مسجع بهره می‌برد و موضوعات اصلی آثارش را دین، عرفان و اخلاق تشکیل می‌داد. شیوه معمول او در تألیف بدین صورت بود که ابتدا آیاتی از قرآن کریم را نقل می‌کرد، سپس احادیث مرتبط با آن آیات را می‌آورد و در ادامه، اقوال و آرای اولیا و مشایخ را ذکر می‌نمود. این روش در سراسر آثار او به طور مکرر به کار رفته است.

تعالیم عرفانی بایزید انصاری بر پایه اصولی چون توبه مبتدیان، زهد و خلوت، چله‌نشینی سالیانه، ذکر خفی، توجه به اسم اعظم، مراقبه و ریاضت‌های نفسانی استوار بود. وی برای این اعمال و مناسک اهمیت ویژه‌ای قائل بود و معتقد بود سالکان از طریق این روحانی می‌توانند به مراتب عالی معنوی دست یابند.

4-2-5. آخوند درویزه بابا: عالم متشرع و نویسنده مخزن الاسلام

آخوند درویزه بابا از عالمان برجسته دینی در منطقه پیشاور محسوب می‌شود که در تقابل فکری با بایزید انصاری قرار داشت. وی با تألیف آثاری به زبان فارسی، به تبیین معارف اسلامی و مسائل فقهی پرداخته است. دو اثر مشهور او «مخزن الاسلام» و «تذکرة الابرار و الاشرار» هستند که کتاب مخزن الاسلام به زبان فارسی نگاشته شده و طی چهارصد سال گذشته در منطقه مورد مطالعه و تدریس قرار گرفته است.

کتاب مخزن الاسلام آخوند درویزه علاوه بر مسائل فقهی، به مباحث تصوف و روابط مرشد و مرید نیز پرداخته است. وی در این کتاب بر لزوم آگاهی پیر و مرشد از علوم مختلف دینی مانند تفسیر، حدیث، فقه و مناظره تأکید کرده و معتقد است کسی که از این علوم آگاهی ندارد، شایستگی رهبری معنوی را ندارد. این دیدگاه نشان از توجه عمیق او به دانش‌آموزی و تخصص در امر هدایت و ارشاد دارد.

آخوند درویزه در مباحث کلامی و اعتقادی نیز دارای آرای مشخصی بود. او شناخت خداوند را بر سه پایه استوار می‌دانست: نخست شناخت ذات خداوند به عنوان وجود هستی‌بخش، دوم یگانگی و بی‌همتایی ذات الهی، و سوم شناخت صفات قدیم خداوند. وی با صراحت بر قدیم بودن صفات الهی و حادث بودن مخلوقات تأکید داشت و هرگونه خلط بین این دو را موجب کفر می‌دانست.

4-3. شخصیت‌های سیاسی-فرهنگی

4-3-1. اجمل ختک

اجمل خان ختک (۱۹۲۵-۲۰۱۰) شاعر و سیاستمدار نامدار پشتون بود که هم در میدان شعر و ادبیات پشتو و هم در سپهر سیاست پاکستان حضوری پررنگ داشت. او از معدود شاعرانی است که توانست هم در پشتو و هم در فارسی جایگاه مهمی کسب کند.

تأثیرپذیری عمیق او از ادبیات فارسی و به ویژه از شاعر بزرگی چون اقبال، شعرش را به سطحی فراتر از مرزهای قومی و زبانی ارتقا داد. در اشعار او به وضوح می‌توان تأثیر واژگان و ترکیبات فارسی را مشاهده کرد.

4-3-2. فهمیده اختر علیکوزی

فهمیده اختر (۱۹۳۲-۱۹۷۷) از زنان مؤثر در استقلال پاکستان از ایالت خیبر بود که در سه حوزه سیاست، آموزش و ادبیات چهره‌ای موفق و نقشی فراموش‌ناشدنی داشت. او نخستین زن داستان‌نویس ایالت سرحد به شمار می‌رفت و تسلط عمیقی بر زبان و ادبیات فارسی داشت.

وی هنگام تدریس اشعار حافظ و سعدی برای دانشجویان، چنان طعم شیرین زبان فارسی و اشعار روح‌افزای این شاعران ایران زمین را در جان آنان می‌نشاند که لحظاتی از عالم دنیا رها می‌شدند. از شاگردان وی خانم نصرت نسیم و خانم دکتر شاهینه عمر هنوز هم در پیشاور از مروجین زبان فارسی هستند.

5. درون‌مایه‌های مشترک

5-1. مضامین عرفانی

یکی از درون‌مایه‌های مشترک در آثار چهره‌های اثرگذار پیشاور، مضامین عرفانی است. این مضامین ریشه در سنت عرفانی ایرانی-اسلامی دارد و در آثار همه این شخصیت‌ها به شکلی متجلی شده است. عشق الهی، وحدت وجود، فنا و بقا از جمله این مضامین هستند.

در اشعار سائین احمدعلی ایرانی، مفاهیم عرفانی همچون فنا، عشق الهی و وحدت وجود به کرات دیده می‌شود. سید میر انور شاه نیز در اشعار خود به مضامین عرفانی پرداخته و از جام عرفان و معرفت سخن گفته است.

ستایش اهل بیت

ستایش اهل بیت پیامبر(ص) از دیگر درون‌مایه‌های مشترک در آثار این شخصیت‌هاست. این موضوع به ویژه در اشعار سید ضیاء جعفری، سائین احمدعلی ایرانی و سید میر انور شاه به وضوح دیده می‌شود.

سید ضیاء جعفری در اشعار خود به ستایش اهل بیت به ویژه امام علی(ع) و امام حسین(ع) پرداخته است. سائین احمدعلی نیز اشعار بسیاری در مدح اهل بیت و در رثای امام حسین(ع) سروده است.

5-2. مقاومت و هویت‌خواهی

مقاومت در برابر استعمار و حفظ هویت فرهنگی از دیگر درون‌مایه‌های مهم در آثار این چهره‌هاست. سید احمد ادیب پیشاوری در آثار خود به مخالفت با استعمار انگلیس پرداخته و اجمل ختک نیز در شعر پشتو خود بازتاب‌دهنده دغدغه‌های ملی‌گرایانه، عدالت اجتماعی و هویت پشتون‌ها بود.

فهمیده اختر علیکوزی نیز در داستان‌هایش، فضای واقعی سرحد، اقلیم، رسوم و ارزش‌های جامعه را تصویر کرد و در کنار ستایش سنت‌ها و آداب پسندیده پشتون، چراغی نیز برای حقوق زنان و روشن‌اندیشی برافروخت.

5-3. تأثیرپذیری از ادبیات کلاسیک فارسی

همه این چهره‌ها به نحوی از ادبیات کلاسیک فارسی تأثیر پذیرفته‌اند. آثار سعدی، حافظ، مولوی، فردوسی و خیام در شکل‌گیری جهان‌بینی و سبک ادبی آنان تأثیر بسزایی داشته است.

میرزا رضا همدانی آثار بیدل، صائب، فردوسی، رودکی، عرفی و نظیری را عمیقاً مطالعه کرد و کلام حافظ و سعدی را تقریباً از بر داشت. سید احمد ادیب پیشاوری نیز در سرودن بسیاری از قصایدش به شاعرانی چون خاقانی، انوری، ناصرخسرو نظر داشته است.

6.آیین‌های مذهبی و فرهنگی حافظ زبان فارسی

صلوات‌خوانی و مجالس یک حدیث یک نوحه به عنوان یکی از آیین‌های اصیل فرهنگی و مذهبی، نقش مهمی در حفظ و انتقال زبان فارسی در پیشاور ایفا کرده است. این سنت دیرینه که زینت‌بخش مجالس عزا بوده، نه تنها موجب تداوم زبان فارسی شده، بلکه به عنوان ابزاری مؤثر در تبلیغ آموزه‌های اسلامی و معارف اهل بیت(ع) عمل کرده است.

6-1. تاریخچه و جایگاه

مجالس "یک حدیث و یک نوحه" و صلوات‌خوانی از سنت‌های فرهنگی ایرانیان مهاجر در پیشاور به عنوان یکی از کهن‌ترین و اصیل‌ترین سنت‌های مذهبی-ادبی بوده که توسط شیعیان محلی پذیرفته و تداوم یافته است. این مجالس الگویی منظم و معنوی برای عزاداری ارائه می‌داد که شامل سه بخش اصلی بود:

۱. قرائت آیه یا حدیث مرتبط با اهل بیت(ع)

۲. بیان وقایع کربلا و شرح مصائب

۳. نوحه‌خوانی و ختم مجلس با دعا

ین آیین ریشه در سنت‌های ایرانیان مهاجر دارد که از دوره صفویه به بعد در پیشاور ساکن شدند. بر اساس اسناد تاریخی، اولین مجالس صلوات‌خوانی در حسینیه‌های محلات ایرانی‌نشین مانند چوک ناصرخان و محله مروی‌ها شکل گرفت و به تدریج در میان ساکنان بومی نفوذ یافت. این هنر سنتی دارای ساختاری پیچیده و قواعدی مدون بود که گزینش اشعار از دیوان شاعران فارسی‌زبان ایرانی و شبه‌قاره، آموزش سلسله‌مراتبی از استاد به شاگرد، رعایت اصول تلفظ فارسی دری و تسلط بر بحور عروضی و قافیه‌پردازی از مهم‌ترین ارکان آن به شمار می‌رفت. این سنت به تدریج در میان ساکنان بومی نفوذ کرد و به بخشی از فرهنگ عزاداری منطقه تبدیل شد.

زبان فارسی در این مجالس نه تنها به عنوان زبان ادبی، بلکه به عنوان انتقال معارف اسلامی و فرهنگ شیعی عمل می‌کرد. حتی کسانی که تسلط کامل بر فارسی نداشتند، با احترام در این مجالس حاضر می‌شدند و از فضای معنوی آن بهره می‌بردند.

6-2. ویژگی‌های فن صلوات‌خوانی

صلوات‌خوانی هنری است که نیازمند مهارت‌های ویژه‌ای ازجمله: تسلط بر زبان فارسی و تلفظ صحیح واژگان، حافظه قوی برای به خاطر سپردن اشعار، صدای نافذ و رسا، آگاهی از وزن‌های شعری و بحور عروضی و توانایی در ایجاد فضای معنوی مناسب می‌باشد.

صلوات‌خوانان معمولاً در بخش برجسته‌ای از حسینیه می‌نشستند و اشعار را با دقت و ظرافت خاصی قرائت می‌کردند. انتخاب اشعار مناسب، طرز تخاطب با مخاطبان و ایجاد هماهنگی با مراسم از جمله مهارت‌های ضروری برای صلوات‌خوانان بوده است.

6-3. مضامین و قالب‌های شعری

مضامین صلوات‌خوانی عمدتاً شامل: فضائل اهل بیت(ع)، توصیف مصائب کربلا، وصف چهره‌های مقدس، آمادگی برای شهادت، معارف اسلامی و اخلاقی بودند که این مضامین در قالب‌های مختلف شعری از جمله غزل، مثنوی، مخمس، مسدس و به ویژه بحر طویل ارائه می‌شد. در مورد بحر طویل، صلوات‌خوانان با در دست گرفتن عصا و حرکت در محدوده مشخص، به قرائت اشعار می‌پرداختند.

6-4. تأثیرات فرهنگی و مذهبی

این مجالس نقش مهمی درتداوم زبان فارسی به عنوان زبان معارف دینی، انتقال فرهنگ عزاداری ایرانی به شبه‌قاره، ایجاد پیوندهای فرهنگی بین ایران و منطقه و حفظ هویت شیعی در محیط فرهنگی متفاوت ایفا کرده‌اند.

6-5. نقش آیین‌های مذهبی در حفظ زبان فارسی

آیین‌های مذهبی مانند صلوات‌خوانی و مجالس "یک حدیث و یک نوحه" به عنوان عوامل مهمی در تداوم زبان فارسی در پیشاور عمل کرده‌اند. این آیین‌ها:

بستری برای کاربرد عملی زبان فارسی فراهم می‌کردند و موجب انتقال شعر و ادبیات فارسی به نسل‌های جدید می‌شدند. همچنین پیوندهای فرهنگی با جهان فارسی‌زبان را حفظ می‌کردند و به غنای فرهنگی منطقه می‌افزودند. این مجالس در عمل به مراکز آموزشی غیررسمی تبدیل شده بودند که به آموزش زبان فارسی می‌پرداختند، اشعار کهن فارسی را ترویج می‌کردند، معارف اسلامی را به فارسی منتقل می‌نموند و هنرهای کلامی را آموزش می‌دادند. در این آیین‌ها، زبان فارسی تنها یک وسیله ارتباطی نبود، بلکه زمینه‌ساز ایجاد فضای معنوی، انتقال‌دهنده مفاهیم عمیق عرفانی، ایجادکننده پیوند عاطفی با مخاطبان و حفظ‌کننده هویت فرهنگی جامعه به شمار می‌رفت. زنان پیشاوری نیز نقش محوری در تداوم این سنت‌ها ایفا می‌کردند که شامل آموزش شفاهی به نسل جوان، حفظ اشعار و نوحه‌های فارسی، انتقال سنت‌ها به فرزندان و حمایت از برگزاری مجالس می‌شد.

7. نتیجه‌گیری

پیشاور به رغم همه تغییرات سیاسی و فرهنگی، همچنان به عنوان سنگری استوار در حفظ و گسترش زبان فارسی عمل کرده است. نقش چهره‌های اثرگذار این منطقه از جمله شخصیت های که در مقاله معرفی شدند کسانی دیگر چون خوشحال خان ختک، سیدحسن ولی، عطاء الله خان عطا، ملک ناصر علیخان ناصر، بایزید انصاری، آخوند درویزه و غیره در انتقال میراث ادبی فارسی به شکل شعر و نثر خود به نسل‌های بعدی، جایگاه بی‌بدیلی به این شهر در تاریخ فرهنگی شبه‌قاره بخشیده اند.

این پژوهش نشان داد که تداوم زبان فارسی در پیشاور مرهون عواملی چندگانه است: وجود نهادهای فرهنگی مانند انجمن بزم سخن، حضور چهره‌های اثرگذار در عرصه‌های مختلف، تداوم سنت‌های عرفانی و ادبی، و پیوندهای عمیق فرهنگی با ایران.

چهره‌های معرفی شده در این پژوهش، هر یک به سهم خود در حفظ و غنی‌سازی زبان فارسی کوشیده‌اند. از سائین احمدعلی ایرانی با سی‌حرفی‌هایش تا سید احمد ادیب پیشاوری با قیصرنامه، از میرزا رضا همدانی با ترجمه گلستان سعدی تا اجمل ختک با تاثیر پذیری زبان فارسی در اشعارش تا سید ضیاء جعفری با رباعیات خیام‌وارش، همه و همه حلقه‌های زنجیره‌ای هستند که تداوم زبان فارسی را در این منطقه تضمین کرده‌اند.

به کوشش: حسین چاقمی مسئول خانه فرهنگ ج. ا.ایران در پیشاور
سید ریاض احمد رضوی فارغ التحصیل کارشناسی ارشد جامعه المصطفی(ص)

منابع

1. احمد، پراچه، سائین احمدعلی پیشاوری، احوال وافکار، بک سنتر، 3، حیدر رود، راولپندی صدر، سال 2004

2. اظهار الله، رساله دکتری خدمات ادبی رضا همدانی، رشته زبان و ادبیات اردو، دانشگاه پیشاور، سال 2004

3. آخونزاده، مختار علی نیّر، تاریخ عزاداری پیشاور، بشیر آرت پریس، پیشاور، سال 2003

4. پیام سحر، هفته نامه، پیشاور، پیشاور پریس، شماره مارس سال 2024

5. حسینی، سید احمد حسین (2022). بادشاه سیدفخرعالم بابا، چاپ اول، لودهی پریس اردو بازار راولپندی، سال 2022

6. حسینی، دکتر سید مقیل حسین (2024). عرفان انور، زندگی‌نامه سید میر انور علی شاه، چاپ اول، 2024، عابد پرنترز پیشاور

7. کوثری، حمید، ادیب پیشاوری، یونیک پرنترز، پیشاور، سال 1981

8. سودهن هار، افضل پرویز، (1978). کهندا سائین: کلام سائین احمد علی ایرانی، پاکستان پنجابی ادبی بورد، لاهور – پاکستان، سال 1978

9. سید حسنین، (2024)، بررسی اشعار فارسی سید حسن ولی در عرفان، پایان نامه دکتری دپارتمان زبان فارسی دانشگاه پیشاور

10. عبدالرسولی، علی، دیوان قصائدوغزلیات فارسی و عربی ادیب پیشاوری، تهران، مطبعة مجلس، سال 1312

11. فضل عظیم، ( 2024). تأثیر زبان فارسی به زبان شعر اجمل ختک، پایان‌نامه دکتری دپارتمان زبان فارسی دانشگاه پیشاور

12. موسوی پور مهرام، فاطمه، بررسی وضعیت زبان و ادبیات فارسی در ایالت خیبرپختونخوا(به ویژه پیشاور)، مجله دانش، شماره 149-148، ص 108- 126، چاپخانه منزل، اسلام آباد، بهار و تابستان 1401

13. نسیم، نصرت، (2024)، نامه‌ای پنجاه ساله از اعماق خاطره، چاپ اول، شعیب سنز جی تی رود سوات، سال 2023